Kürtçe’nin emekçisi Marogûlov’un alfabesi 80 yaşında

CEMİL OĞUZ -ANF

İSTANBUL (07.02.2008)- Kürtçe için ilk Latin alfabeyi hazırlayan İsahak Marogûlov’un 140. doğum yılı. Hazırladığı Kürtçe Latin alfabesinin kabulünün ise 80. yılı. Kürtçe’nin gelişimi için büyük sarfeden Marogûlov 1933 yılında hayatını kaybetti.

Kürtler ilk hangi alfabeyi, ne zaman kullandıkları bilinmiyor ama bilinen birkaç alfabe var İstanbul Kürt Enstitüsü tarafından Kürtçe, Türkçe, İngilizce hazırlanan “Kürt dilini tanıyalım” adlı kitapta şunlar sıralanıyor: 1- Çivi Yazısı, 2- Avesta Alfabesi, 3- Avesta Alfabesi, 4- Eski Pehlewi Alfabesi, 5- Masi Sorati Alfabesi, 6- Ezidi Kürtlerinin kullandıkları alfabe, 7- Arap harflerinden oluşan Kürtçe Alfabe, 8- Latin-Kürtçe Alfabesi, 9- Kiril-Kürtçe Alfabesi.

Şu an Kürtler Latin, Arap ve Kiril alfabesini kullanırken, istatistiklere göre en çok Latin-Kürtçe alfabesi kullanılıyor. Daha çok Celadet Ali Bedirxan’ın ilk Kürtçe alfabesini hazırlandığı biliniyor, ama Bedirxan’dan önce Kafkasya’da Kürtçe-Latin alfabesini Kürtler kullanmış. Kürtçe-Latin alfabesini hazırlayan İsahak Marogûlov, hayatı boyunca alfabe, dilbilgisiyle birlikte, Kürtçe öğretmenlik yaptı, akedemik yazılar kaleme aldı

KÜRTÇE’Yİ ELEGEZ’DE ÖĞRENDİ

Aslen Asuri olan İsahak Marogûlov 1868 yılında dünyaya geldi. Babası 19. yüzyılda İran’dan Ermenistan’a göç edip, Erivan’ın Dıvin köyüne yerleşir. Burada dünyaya gelen Marogûlov, eğitimi tamamladıktan sonra 1888 yılında Nahçıvan’ın Şaxtaxte köyünde, sonra ise Qemerli köyünde öğretmenlik yapmaya başlar.

Çocukluğunda ailesiyle her yıl Kürtlerin yoğunlukla yaşadığı Elegez yaylalarına giden İsahak Marogûlov Kürtler olan ilişkisinden dolayı Kürtçeyi ana dili kadar öğrenir. Marogûlov’un tayini 1905 yılında yine bir Kürt köyü olan Zor’a çıkar. Sürmeliye bağlı olan Zor köyünde Marogûlov Rusça ve Kürtçe ders verir ve bu köyde Kürtçe için Latin alfabesini hazırlamaya çalışmasına girişir.

1920’lı yıllara gelindiğinde Sovyetlerde azınlıklar için alfabe oluşturma komisyonları oluşturulur. Komisyonlar Kürt, Türk, Asuri, Oset gibi azınlıklar için Latin alfabesini uygun görür ve alfabeyi oluşturmak için çalışmalara başlar. 1920’lerde Kürtçe-Latin alfabesi için dilbilimci Orbeli ve N. Marr çalışır, ama çalışmalarını tamamlamazlar. Bu alanda en çok emek harcayan İsahak Marogûlov sonunda Kürtçe yazım ve fonetiğini dikkate alarak Kürtçe-Latin alfabesini tamamlar ve komisyona sunar.

Komisyon 1928 yılında Marogûlov’un alfabesini kabul eder ve 1929 yılında ise bu alfabe Kafkaslarda yaşayan Kürtlerin ortak alfabesi olarak resmi olarak kabul görür. Ancak 1941 yılında Ermenistan devleti 909 sayılı kararla bu alfabeyi iptal edip, Kiril alfabesini kullanma zorunluluğu getirir.

BEDİRXAN VE MAROGULOV’UN BİRBİRİNEDEN HABERİ YOK

Alfabe resmi bir şekilde kabul edilir edilmez İsahak Marogûlov, okullarda bu alfabeyi geliştirmeye, merkezi yerlerde öğretmenlere kullanması için dersler verir, alfabenin olabildiğince yaygınlaşması için çalışır.

Bu dönemde Suriye’de Celadet Ali Bedirxan Kürtçe-Latin alfabesine el atmış, ilk ürünü 1932 yılında Hawar dergisiyle hayata koymuş. Hawar Latin alfabesiyle çıkarken, bundan sonraki süreçte “Hawar kuşağı” denilen Osman Sebri, Cegerxwîn, Kamûran Bedirxan, Nûredîn Zaza, Qedrîcan gibi aydınlar yetişir, Latin alfabesinı kullanırlar ve bu alfabe gittikçe gelişir.

Mevcut durumda Kürtlerin büyük bölümünün kullandığı Kürtçe-Latin alfabesi Hawar’dan. Ama Kürtler için acı olan taraf ne Bedirxan’ın Marogûlov’dan ne de Marogûlov’un Bedirxan’dan haberi vardır. Kürtlerin arasına yüzyıllardır çekilen sınırlar alfabe konusunda da kendisi göstermiş oluyordu bir şekilde.

Bir tarafta Bedirxan Kürtçe-Latin alfabe ve gramerinin gelişmesi için çalışmalar yaparken, diğer taraftan İsahak Marogûlov, Latin alfabeli çalışmasını 6 Eylül 1933 yılında vefat edene kadar sürdürür.

Marogûlov’un vefatı üzerine Riya Teze gazetesi iki sayfa ayırır, yazı şöyledir: “Marogûlov yoldaş son yıllarda, Kürtçe Eğitim Yüksekokulu’nda, Kültür Enstitüsü’nün Kürmanca seksiyonunda yeni Kürtçe alfabe oluşturma komisyonunda görev yapıyordu. O, birçok Kürtçe şarkı, destan, efsane ve daha birçok folklorik ürünler derlemiştir. Bugüne dek elinden kalem eksik olmadı ve 1929 yılında kabul edilen Kürmunca alfabesinin yaygınlaşması ve öğrenilmesi faaliyetlerine var gücüyle önderlik ediyordu. Son yıllarda 5 tane Kürtçe kitap yazdı.”

Riya Teze’de birçok Kürt yazarda Marogûlov üzerine yazı yazar, görüş belirtir, çalışmasının öneminden dem vurur.

İsahak Marogûlov’un ölümü üzerine Kürt camiası büyük yasa bürünür, hemen ardından Kürt aydınlanma dünyasının emekçileri, Kürtçe gazetesini temsilen toplanır şu kararları alırlar:

1- Açılacak ilk Kürtçe okul onun adını taşıyacak.

2- Eşine maaş bağlanacak.

3- Yıllardır üzerinde çalıştığı arşivindeki yazıları basılacak.

Bu yıl Marogûlov’un alfabesinin kullanılmasının 80. yılı ve kendisinin de 140. doğum yıldönümü. Yıldönümünde Kürtçenin emekçisi Marogûlov anılmayı hak edenlerin başında geliyor.

Kaynakça:

1 Em zimanê kurdî binasin / İstanbul Kürt Enstitüsü, hazırlayanlar: Hasan Kaya, Zana Farqînî, Sami Tan
2- Kürt Halk Tarihinden 13 ilginç yaprak / Evrensel Yayınları/ Celîlê Celîl, “Emek Şükran Borcu” bölümü.
3- Hawar, Sayı 1, Nûdem Yayınları Basımı.

Copyright 2007
ANF NEWS AGENCY

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: